Reeuwijkse Reeks

Al jarenlang vervulde Frederik Hendrik Bulaeus Brack, de burgemeester en secretaris van Reeuwijk, naast zijn dagelijkse werkzaamheden de functie van brievengaarder. Dit hield in, dat zijn woning aan de ’s Gravenbroekseweg, nabij de Reeuwijkse brug, dienst deed als hulp postkantoor. De post werd centraal vanuit het postkantoor te Gouda bij Bulaeus Brack bezorgd, waarna deze voor de verspreiding onder de Reeuwijkers zorg droeg.
De inwoners konden hun te verzenden post bij hem inleveren waarna die via Gouda bij de geadresseerden terecht kwam.

Gouda heeft onder andere zijn Coornhert, Delft heeft Antonie van Leeuwenhoek, Woerden heeft Jan de Bakker en Barneveld heeft zijn Jan van Schaffelaar. Allemaal personen waarvan de in de geschiedenis boekjes ook de plaats van geboorte of van inwoning vermeld staat. Heeft Reeuwijk ook van zulke bekend geraakte persoonlijkheden?
Weinig, is het antwoord weinig. Omdat Reeuwijk en de omliggende gemeenten of buurtschappen zoals Sluipwijk, Stein, Middelburg, Oudkoop, Driebruggen en Waarder even lang inwoning boden aan hardwerkende boeren, vissers, eenvoudige handwerkslieden en later ook veenmannen, schippers en dergelijke.

Op 17 november 1859 overleed te Sluipwijk na een korte ziekte op 63-jarige leeftijd Dirk Braat. Bijna 40 jaar lang had hij een belangrijke rol gespeeld in het openbare leven van Sluipwijk en de naburige gemeente Stein. Begonnen als onderwijzer aan de openbare lagere school van zijn woonplaats was hij in 1850 benoemd tot burgemeester aldaar: in 1852 volgde daarna zijn benoeming tot burgervader van Stein. Op het eind van zijn leven was hij behalve burgemeester, ook secretaris van Sluipwijk en Stein, schout en secretaris van de polder Sluipwijk en president-kerkvoogd van de Nederlandse Hervormde Gemeente aldaar.

Een school telt drie klassen, die elk apart maar wel volledig klassikaal onderwijs moeten krijgen, liefst op een (school)bord. Minstens één keer per jaar moet de school examen afnemen en geslaagde leerlingen bevorderen naar de volgende klasse. De meesters zijn kennelijk niet voor een kleintje vervaard want pas boven de 70 leerlingen mag er een Ondermeester of een tweede Meester bij komen. Aan de andere kant: “de onderwijzer zal, gedurende elken schooltijd, van het begin af tot het einde toe, in zijne school tegenwoordig moeten zijn, zich met niets anders dan met onderwijzen mogen bezighouden en zonder redenen van noodzakelijkheid zich niet buiten zijne school begeven.”

Oude topografische kaarten tonen polders met tientallen gerief- houtbosjes, eendenkooien, hennepakkers en touwbanen. Ja zelfs met complete bospercelen tussen de weilanden. Het grootste deel van het geboomte in de veenweidepolder werd gebruikt als “geriefhout”. Boeren benutten het hout van knot essen, knotwilgen en elzen voor vele doeleinden op hun bedrijf.

Nee, deze titel is geen omschrijving uit een cryptogram.  Wie verder leest krijgt vanzelf duidelijkheid.

Lijfeigen
In lang vervlogen tijden gebruikte de mens delen van het eigen lichaam om te tellen en te meten. Restanten van deze gewoonte komen we zelfs in onze hedendaagse taal nog tegen in de vorm van gezegden zoals: “dat kun je op je vingers uittellen”, ”geen duimbreed wijken” en “op grote voet leven”. Tellen en weten werd belangrijk toen de mens overschakelde van een rondzwervend bestaan naar een leven op een vaste plek.

In het begin van onze jaartelling was het Reeuwijkse land woest en ledig. In het Delta gebied van de Rijn bevond zich een groot moerasgebied, het huidige Holland. Onze streek was gelegen tussen de IJssel, Gouwe en Oude Rijn: een iets wat kussenvormig gebied, hoger in het midden en licht aflopend naar de rivieren, bedekt met elzenbossen, bloemen en struiken. Hier en daar waren wat ondiepe plassen die omzoomt waren door grote rietkragen. De veenbodem was drassig en daardoor voor grote dieren en mensen moeilijk toegankelijk. Het was er stil, alleen het ruisen van de bladeren in de wind en het geluid van de vele vogels verstoorden die stilte. Zeer waarschijnlijk was onze streek toen onbewoond.

Er komt een tram van Gouda naar Bodegraven, tussen Reeuwijk en Sluipwijk door! Nee, niet zo’n legendarische als bijvoorbeeld de Blauwe Tram die ooit het gebied tussen Den Haag en Amsterdam van comfortabel interlokaal openbaar vervoer voorzag. Eenvoud en bescheidenheid zijn troef. Negen kilometer is de lengte van het hele baanvak. De geplande spoorbreedte is 1067 mm. De trekkracht is echter uiterst modern: stoom – de eerste stoomtram in Nederland rijdt pas vanaf 1 juli 1879 van Den Haag naar Scheveningen!

Geneeskrachtige kruiden uit de natuur zijn al duizenden jaren bekend.  Hippocrates (460-337 v. Chr.) werkte al met kruiden evenals Galenus (130-20). De Kruidentuinen van de non Hildegard von Bingen    (1098-1179) waren wereldberoemd. Haar praktische hulp aan de zieke mens was voor de geneeskunde van haar tijd van grote betekenis. En ook de dichter Ovidius wees er op dat in het vrijeveld niet alleen kwaad onkruid en dissels groeiden, maar ook vele gezonde planten.

Alweer enige tijd geleden kwam het Streekmuseum in het bezit van een zwaar houten blok, waarvan niemand wist waarvoor het diende. Er werd een foto van gemaakt, die naar verschillende Scheepvaartmusea ging voor nadere informatie. Maar ook die kwamen er niet uit. Uiteindelijk zorgde Hans van Eijk, vroeger woonachtig aan de Bodegraafsestraatweg voor de oplossing van het raadsel.

Vaak moet ik daaraan terugdenken als ik door ons mooie land ga en het uitzicht belemmerd zie door 2 meter hoge snijmaïs-velden. En waar die worden onderbroken bevinden zich grote veestallen waarin computers hun werk doen op geprogrammeerde tijden. Langs de stallen liggen tientallen in plastic gepakte rollen gras. Bedrijfseconomisch verantwoord heet dat nu.
Hoe anders was dat vroeger, zo’n 50 jaar geleden. In het Streekmuseum wordt geprobeerd deze vroegere harde bedrijvigheid te bewaren voor nu en later. Vele voorwerpen zijn in de boerderij tentoongesteld, de plek waar ze ooit thuis hoorden.

In deze tijd zien we in het Reeuwijkse land, maar vooral in het plassengebied, een groot aantal landhuizen, de één nog mooier, groter en duurder dan de ander. Wat verstaan we eigenlijk onder de naam “landhuis” ? Wel heel simpel: een huis op het land maar toch vooral verwijzend naar landelijk gelegen, veelal kapitale villa’s. Deze aanduiding is niet altijd gebruikt want enkele jaren na de Tweede Wereldoorlog in 1949 ging het gemeentebestuur van Reeuwijk over tot aankoop van 20 zogenaamde F.K. Landhuisjes en dat waren beslist geen kleine landelijke villa’s.

Het uiterlijk van Waarder verraadt in niets dat haar geschiedenis lang, bij wijlen roerig en somtijds zeer onaangenaam is geweest. Het begon allemaal in het begin van de elfde eeuw. In die tijd was het gehele gebied -het land van Woerden- een onbegaanbaar en dus ook onbewoonbaar moerasbos, dat een schimmige grens vormde tussen Utrecht en Holland. Dit is Waarder vele malen akelig opgebroken.

Het plan bestaat al zo’n twintig jaar. Sinds de gemeente Oudewater haar industrieterrein aan de Noordkant had gelegd, groeide de wens van die gemeente om een uitweg naar de A12 aan te leggen. Dat betekent doortrekking van de Tuurluur en dus weer een doorsnijding van het aloude: ”Boerendijkse stelsel”: het patroon van grillige veenstroompjes tussen Oude Rijn en Hollandse IJssel.

Ons verhaal begint eigenlijk in de vroege jaren van de 12e eeuw, als pioniers vanuit Haastrecht de Hollandse IJssel oversteken om de wildernis aan de overzijde van de rivier te ontginnen.  Om begrijpelijke redenen noemen ze dit gebied Overijssel. Het ligt globaal tussen de Hollandse IJssel, de Willemskade, de Oudkoopsedijk en de Twaalfmorgen (die toen nog Reewal heette). In de 15e eeuw is Arnold van Steyn de ambachtsheer van Overijssel . Sindsdien staat het bekend als het land van Steyn.

Tijdens het baggeren van het veen op grote diepte – 4 meter – kwamen ook losse brokken veen boven drijven. Die hadden ook waarde als brandstof. Met een grote baggerbeugel, voorzien van een groot diep net, werden deze drijvende brokken opgevist. Aan de onderzijde -de punt – van het net werd een houtje vastgeknoopt, als handvat om het zware volle net binnenboord te hijsen. De flodderbeugel waarover het Streekmuseum de beschikking kreeg, had geen net meer. Hannes van der Star heeft er een mooi net in “gebreid”, zodat de beugel in zijn oorspronkelijke vorm weer te zien is. 

In 1937 werd een benen kerfstok gevonden, gedateerd uit de vroege steentijd (25.000 jaar geleden). In deze kerfstok zaten korte kerven in groepjes van vijf. Dit wijst er op dat men lang voor het geschreven woord beschikte over een getalbegrip. Toen in de middeleeuwen de ontwikkelde kooplieden konden schrijven, ging het “boekhouden” bij de boeren en de gewone burger nog steeds met behulp van een kerfstok. 

Ze worden ook wel hakhoutbosjes, persbosjes of koebosjes genoemd, voor velen zijn dit onbekende begrippen, maar met een nader uitleg toch begrijpelijk: ten gerieve van de boer was er het hakhout.

Deze fraaie in het West-Nederlandse veenweidegebied gelegen bosjes, waren vroeger van groot belang omdat de boer er zijn hakhout oogstte. Op de drogere hogere gronden in Nederland konden de boeren ruimschoots hout halen uit de lange landschapselementen, de houtwallen.

Auke Jelle Prins was een van de medeoprichters van de Stichting Oudheidkamer Reeuwijk. Hij overleed op 3 januari 1996. Omstreeks 1989 stuurde hij de resultaten van een onderzoekje naar de schilder D’Aumerie aan de gemeente. Die stelde ons in 1997 Prins’ tekst ter beschikking. Wij publiceren deze hier met toestemming van de heer G.P.C. Prins (zoon van A.J.) onverkort en alleen letterlijk op punten en komma’s gewijzigd, als postuum eerbetoon aan een man aan wie de geschiedenis van het Reeuwijkse land zeer ter harte ging.

De gemeente Stein, opgeheven in 1870 werd gevormd door vijf “buurtschappen”, namelijk het Land van Stein, Kort Haarlem, Willens, Vrijhoef en Kalverenbroek. Eén voor één verworven (ingepikt) door Gouda gedurende de eeuwen heen, maar toch weer één gemeente.
Tot de 14^e eeuw was het een streek gelegen langs de Hollandsche IJssel, maar al in de 11^e eeuw bewoond. De landsheer was de bisschop van Utrecht, onderdeel van de heerlijkheid Haastrecht. De Steinsche IJsseldijk moet al zeer vroeg bestaan hebben. In een oorkonde van 1155 (!) werd deze al benoemd.

In de tot nu toe verschenen afleveringen van de “Reeuwijkse Reeks” tot en met 1994 heeft er steeds een stamboom van een Reeuwijkse familie gestaan. Omdat er voldoende materiaal beschikbaar is wil de redactie daarmee nog lang doorgaan. Gebleken is dat er behoefte bestaat aan enige uitleg over de systematiek van een genealogie, zodat de familierelaties voor iedereen duidelijk zijn. Er bestaan verschillende systemen voor het opstellen van een stamboom of genealogie; daar gaan we nu niet op in. De in de “Reeuwijkse Reeks” toegepaste werkwijze is de meest gebruikelijke en de eenvoudigste.

'De “Grietje-Neeltje” tegen de wind met de motor', 'Voor den Politierechter' en 'Een slap handje', drie berichten uit het Reeuwijks Weekblad 23 uit 1941

In de museumboerderij van de Oudheidkamer aan de Oudeweg 3 te Reeuwijk bevinden zich in de leeskamer een aantal metalen ladekasten met daarin duizenden steekkaarten. Daarop staan de gegevens vermeld van gezinnen of soms ook van personen die in de tijd tussen ca 1650 en 1930 in het Reeuwijkse land hebben gewoond, daar getrouwd zijn, kinderen hebben gekregen of overleden zijn. Dat Reeuwijkse land omvat in dit systeem de dorpen Reeuwijk, Sluipwijk en Steijn, alsmede de buurtschappen Oukoop, Tempel, Middelburg, Randenburg en Kalverenbroek.

Jan Hey, in de wandeling genaamd de grasboer, was in 1783 ongeveer 30 jaar oud. Hij woonde in Sluipwijk en werkte als veenarbeider in hetzelfde dorp. Hij voer een grasschouw en was voorheen koddebeier en oppasser van de jacht. In 1782 heeft hij, samen met zijn broer, moeilijkheden veroorzaakt of, zoals het genoemd staat “baldadigheden en querellen”.

In februari 1945 maakte een geallieerd vliegtuig een noodlanding ten zuiden van de spoorlijn Leiden-Utrecht in de polder Broekvelden. (toen: Gemeente Zwammerdam) De piloot kwam met de schrik vrij. Dankzij snel ingrijpen van enkele Sluipwijkers bleef hij uit handen van de Duitsers. Dit verhaal bereikte door de omstandigheden in de laatste bezettingsmaanden politierapport noch krant. De “Crash Research in Aviation Society Holland”(Stichting Crash 40-45) kwam het uit de mondelinge overlevering toch op het spoor. Voorzitter H.T.B. Rebel publiceerde het in eigen blad “Contrails”.  We nemen het met toestemming over, in aangepaste vorm en aangevuld met nieuwe mondelinge informatie.

Z’n oude, verweerde, maar nog sterke handen lagen op de roeiriemen van zijn Sluipwijkse vissersbotje. Siem Koster roeide met rustige, bedachtzame slagen naar zijn huisje aan de Blindeweg. Het was een dinsdagmiddag in april 1933. Koster voer langs de rietkraag van de Gravekoopseplas, evenwijdig aan de Lecksdijk. Het was rustig op het water, alleen het geluid van wat vogels, het piepen van de roeispanen in de dollen en het regelmatige plonzen van de riemen in het water. Het was een vredige namiddag. Maar plotseling schrok de oude man op: wat was dat bij dat riet?

De namen van de Reeuwijkse plassen en de Sluip-wijkse plassen zijn ontleend aan de voormalige polders, die na de vervening tot plassen zijn geworden. Geen enkele plas is van natuurlijke oorsprong. Ze zijn allemaal met de hand gegraven in de periode eerste helft 17^e eeuw tot en met de 19de eeuw.
Het ambacht (later gemeente) Reeuwijk omvatte de plassen Gravenbroek, Ravensberg, Klein en Groot Vogelenzang en een deel van de Sloene.
De Sluipwijkse plassen zijn: Elfhoeven, Klein Elfhoeven, Vrijhoef, Kalverbroek, Roggebroek, Nieuwenbroek, Gravekoop, Broekvelden/Vettenbroek en een deel van de Sloene.

We gaan ver terug in de tijd, zo rond het jaar 1000 na Chr. bestond het gebied waar nu de plas Ravensberg is uit een wildernis. Het landschap was bedekt met struweel en bestond grotendeels uit open veenmosvlakten. De bodem bestond uit een vochtig verend tapijt van mos- en grassoorten waaruit zich het veenmosveen ontwikkelde. In de veenbonken die nu nog af en toe boven komen drijven kunnen we de onverteerde resten van riet en zegge nog gemakkelijk herkennen. Dat er ook gedeelten met broekbos voorkwamen blijkt uit de talrijke boomstammen en boomstronken die nog in de veenbodem zitten.

Van de vele bruggen in het Reeuwijkse land dragen slechts enkele een officiële naam, andere een min of meer officieuze naam en vele bruggen zijn naamloos. Genoemd worden de bruggen met een naam, gekregen via een raadsbesluit en de bruggen die op oude kaarten al een naam droegen.

Het vriest behoorlijk, de lucht is droog en helder, in de verte, richting Lecksdijk hoort hij hem fluiten. Hij sluit de luiken voor de ramen. “Morgen maar eens gaan kijken naar de sporen”, mompelt hij.

De daggelder van Toon Verkerk, die in Sluipwijk woont, zegt dat de stropers zijn lijk in het riet heeft zien liggen.

Iets “uit de doeken doen” is een bekende uitdrukking om aan te geven dat men iets heel duidelijk wil aantonen. Minder bekend is waar dit gezegde vandaan komt. Een mogelijke herkomst bleek bij het doorlezen van oude Sluipwijkse geboorteakten.

Met deze regel begint één van Nederlands bekende liedjes. We denken meteen aan een open vlakte met hier en daar een bosje, zacht blatende schapen, alles gedompeld in een pastelkleurige rust die we kunnen bewonderen van prentjes uit die tijd. Aan de herder kennen we bovenmatige levenswijsheid toe; als dat niet zo blijkt te zijn is hij in ieder geval een introvert, af en toe filosoferend figuur, die rondloopt in een scheerwollen trui en dito sokken. 

Een rijwiel voor den gemeente-veldwachter Van der Weel, voor een bedrag van Fl. 105,=.

Ook in die tijd bereikten velen een leeftijd, waarop men niet meer in staat was in eigen onderhoud te voorzien. Pensioen en AOW waren nog onbekende begrippen, men diende zo mogelijk zelf maatregelen te nemen voor de oude dag.

Zo ergens rond 1840 werd het kruispunt “Reeuwijkse Brug” aangelegd. De naam “Reeuwijkse Brug” bestond al langer, maar tot voor 1840 was dat maar één brug, namelijk de brug in de verbindingsweg tussen de beide dorpen Reeuwijk en Sluipwijk. Een Noord-Zuid verbinding langs de Breevaart was er toen  nog niet.

Sinds mensenheugenis werden in het Reeuwijkse Plassengebied kieviten gevangen, er waren ruim 15 vangplaatsen, o.a. op de plassen Nieuwenbroek en Kalverbroek. Op de smalle overgebleven legakkers en damhoeken, waar vroeger turf lag te drogen, stonden kleine hutjes van riet, takken en latten gemaakt. Hierin hielden de kievitenvangers zich schuil. 

Aan het eind van de ’s-Gravenbroekseweg, waar de weg zich in beide richtingen splitst in de Zoetendijk, stond tot aan het eind van de jaren ’60 van de vorige eeuw een houten ophaalbrug. Die is in 1968 vervangen door een dam, maar op deze plaats stond al rond 1690 een brug; de bekende waterschapskaart van Dou geeft hem in 1687 aan. De naam van deze brug was Vier Essenbrug. Hij verwees naar vier essenbomen, die daar stonden en die ervoor gezorgd hebben, dat Sluipwijk nog enige tijd als bedevaartsoord bekend heeft gestaan.

Wie zich bezig houdt met de geschiedenis van Reeuwijk, wil graag de vraag beantwoord zien hoe het dagelijks leven van haar bewoners eruit zag. Naarmate men verder in de tijd terug gaat, des te moeilijker het wordt om zich daarvan een beeld te vormen. Dat overkwam mij toen ik in de notariële archieven van Gouda op zoek was naar gegevens over onze katholieke parochie in de zeventiende eeuw.

Als je het kaartje van de gemeente Reeuwijk uit 1869 bekijkt, valt het je op dat tussen de Randenburgse polder en de polder rond de “kern” van Reeuwijk-Dorp een langgerekte polder ligt: de “Middelburgse Veen- en Droogmakerij” met als noordelijkste gedeelte het niet verveende Spoelwijk. Vanaf de ontginning in de dertiende eeuw vormden deze twee een geheel. Hun namen worden al genoemd in het leenregister van 1326 toen Jan van Foreest aan zijn vrouw Alide tot levensonderhoud een som geld schonk die ze jaarlijks mocht nemen : “uut sinen lande te Spoelwijc ende brake dair an uyt sinen tiende in Middelburg.”. In de loop der eeuwen heeft dit stukje land, dat ongeveer 85 hectare groot is, een merkwaardige eigen rol gespeeld. Ik wil hieruit slechts één aspect naar voren halen: de waterbeheersing.